10. CHUYỆN TRƯỞNG LÃO SUKHAVIHÀRI

Tiền thân Sukhavihāri

Hoàn cảnh Đức Phật kể chuyện

Khi Đức Phật đang trú tại rừng xoài Anupiya, các Tỳ-kheo nghe Trưởng lão Bhaddiya Sukhavihāri thường thốt lên:

“Ôi hạnh phúc thay! Ôi hạnh phúc thay!”

Trước khi xuất gia, Bhaddiya từng là một vị vua. Khi còn trị vì, ông sống giữa cung điện cao sang, có quân lính cầm vũ khí bảo vệ ngày đêm. Dù được canh phòng nghiêm ngặt, ông vẫn luôn lo sợ, bất an, đêm nằm không yên.

Sau khi xuất gia và chứng quả A-la-hán, Bhaddiya có thể một mình đi lại, nghỉ ngơi trong rừng sâu mà không còn sợ hãi. Khi nhớ lại sự khác biệt giữa đời sống làm vua và đời sống giải thoát hiện tại, ông sung sướng nói lên lời cảm hứng ấy.

Các Tỳ-kheo tưởng rằng Bhaddiya đang công khai tuyên bố sự chứng đắc của mình nên đem sự việc trình lên Đức Phật. Đức Phật giải thích rằng Bhaddiya không chỉ trong hiện tại mới cảm nhận được niềm hạnh phúc của đời sống xuất gia; trong một đời quá khứ, vị ấy cũng từng từ bỏ ngai vàng và sống trong niềm an lạc như vậy.

Câu chuyện tiền thân

Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì thành Ba-la-nại, Bồ-tát sinh ra trong một gia đình Bà-la-môn giàu có ở phương Bắc.

Nhận thấy sự nguy hiểm của dục vọng và lợi ích của đời sống xuất ly, Bồ-tát từ bỏ tài sản, vào núi Tuyết xuất gia làm ẩn sĩ. Nhờ tinh tấn tu tập, ngài chứng được tám tầng Thiền định và trở thành vị thầy của năm trăm người khổ hạnh.

Khi mùa mưa đến, Bồ-tát cùng các đệ tử rời núi Tuyết, đi qua nhiều làng mạc và thị trấn rồi đến thành Ba-la-nại. Được nhà vua bảo trợ, các vị khổ hạnh cư trú trong khu vườn hoàng gia suốt bốn tháng mùa mưa.

Sau mùa an cư, Bồ-tát đến từ biệt nhà vua để trở về núi Tuyết. Thấy ngài đã lớn tuổi, nhà vua thỉnh cầu:

“Xin Tôn giả ở lại đây. Hãy để các đệ tử trở về núi Tuyết, còn Tôn giả nên sống trong khu vườn này.”

Bồ-tát chấp thuận. Ngài giao năm trăm vị khổ hạnh cho người đệ tử trưởng dẫn về núi Tuyết, còn mình ở lại Ba-la-nại.

Người đệ tử từng làm vua

Vị đệ tử trưởng trước kia cũng từng là một vị vua có quyền lực lớn. Sau khi nhận thấy sự nguy hiểm của dục lạc, vị ấy từ bỏ ngai vàng, xuất gia và chứng được tám tầng Thiền định.

Một hôm, vị đệ tử muốn trở lại Ba-la-nại để thăm bổn sư. Vị ấy dặn các khổ hạnh tiếp tục sống yên ổn trên núi Tuyết rồi một mình lên đường.

Đến khu vườn của nhà vua, vị ấy đảnh lễ Bồ-tát, trò chuyện thân mật, sau đó trải một tấm thảm và nằm nghỉ bên cạnh thầy.

Đúng lúc ấy, vua Ba-la-nại đến thăm Bồ-tát. Nhà vua đảnh lễ vị đạo sĩ rồi ngồi xuống một bên.

Người đệ tử nhìn thấy nhà vua nhưng không đứng lên chào, vẫn nằm thư thái và nói:

“Ôi hạnh phúc thay! Ôi hạnh phúc thay!”

Nhà vua không hài lòng. Ông cho rằng vị khổ hạnh này đã ăn uống quá đầy đủ nên trở nên lười biếng, nằm trước mặt vua mà vẫn than lên rằng mình sung sướng.

Nhà vua nói với Bồ-tát:

“Thưa Tôn giả, có lẽ người khổ hạnh này vừa được ăn no nên nằm sung sướng và thốt lên những lời như vậy.”

Bồ-tát giải thích niềm hạnh phúc chân thật

Bồ-tát giải thích rằng vị khổ hạnh ấy trước kia cũng từng làm vua.

Khi còn sống trong hoàng cung, dù có đầy đủ quyền lực và luôn được binh lính cầm vũ khí bảo vệ, vị ấy vẫn không có được sự an ổn thật sự. Vị ấy luôn phải lo sợ kẻ thù, sự phản loạn, mất ngai vàng và những nguy hiểm có thể xảy ra.

Sau khi từ bỏ vương quyền, sống đời xuất gia và chứng đạt Thiền định, vị ấy không còn tài sản để gìn giữ, không có địa vị để mất, cũng không phải đề phòng hay kiểm soát người khác.

Vì đã buông bỏ dục vọng và mọi sự mong cầu, vị ấy cảm nhận được niềm hạnh phúc sâu sắc. Do đó, tiếng nói “Ôi hạnh phúc thay!” không xuất phát từ sự hưởng thụ vật chất, mà từ sự tự do, thanh thản và không sợ hãi.

Bài kệ của Bồ-tát

Để giảng giải cho nhà vua, Bồ-tát đọc bài kệ:

Người không được bảo vệ,
Không bảo vệ người khác,
Thưa Đại Vương, người ấy
Thật sự được an lạc.
Vì không chờ đợi gì
Đối với các dục vọng.

Ý nghĩa bài kệ là người không cần người khác bảo vệ mình và cũng không phải canh giữ, kiểm soát hay bảo vệ quyền lực của mình mới có thể sống thật sự an ổn.

Khi không còn mong cầu các dục lạc, con người không còn sợ mất mát. Sự không sở hữu và không chấp thủ đem lại niềm an lạc lớn hơn sự an toàn dựa vào quân đội, vũ khí hay quyền thế.

Nghe pháp thoại, nhà vua hiểu được ý nghĩa của hạnh xuất ly, tâm trở nên nhẹ nhàng và hoan hỷ. Ông đảnh lễ Bồ-tát rồi trở về cung.

Người đệ tử cũng đảnh lễ bổn sư và trở lại núi Tuyết. Bồ-tát tiếp tục sống trong Thiền định không gián đoạn. Sau khi mạng chung, ngài sinh lên cõi Phạm thiên.

Nhận diện tiền thân

Sau khi kể xong, Đức Phật nhận diện các nhân vật:

• Người đệ tử từng làm vua chính là Trưởng lão Bhaddiya Sukhavihāri.

• Vị bổn sư của năm trăm người khổ hạnh chính là tiền thân của Đức Phật.

Ý nghĩa giáo pháp

Câu chuyện cho thấy quyền lực và sự bảo vệ bên ngoài không thể đem lại cảm giác an toàn tuyệt đối. Một vị vua có quân đội vây quanh vẫn có thể sống trong lo sợ, bởi càng có nhiều tài sản và địa vị, con người càng sợ mất chúng.

Ngược lại, người đã buông bỏ sự sở hữu, ham muốn và chấp thủ không còn phải phòng thủ trước thế gian. Niềm an lạc của người xuất gia không đến từ tiện nghi vật chất mà từ nội tâm không còn bị tham ái, lo sợ và mong cầu chi phối.

Câu chuyện cũng giải thích lời cảm hứng của Trưởng lão Bhaddiya. Khi còn làm vua, ông có người bảo vệ nhưng tâm không được bảo vệ khỏi sợ hãi. Khi chứng quả A-la-hán, dù một mình sống giữa rừng, ông lại có sự an ổn tuyệt đối vì tâm đã giải thoát.

Thông điệp cốt lõi

Hạnh phúc chân thật không nằm ở việc được nhiều người bảo vệ, mà ở chỗ không còn điều gì phải lo giữ hay sợ mất.

Người buông bỏ dục vọng, quyền lực và sự chấp thủ sẽ không cần kiểm soát người khác, cũng không phải sống trong phòng bị. Khi tâm không còn mong cầu, con người đạt được sự an lạc và tự do mà địa vị hay vật chất không thể đem lại.